FANDOM


Veltang albo wspólny to największy z języków Jawy, używany jako język oficjalny Miasta, a nieoficjalnie praktycznie w całej Selenie. Język ten jest spokrewniony z belańskim. Oba te języki wywodzą się z proto-seleńskiego, który był językiem przywiezionym na Selenę przez kolonistów, a wcześniej był językiem Ronanów na obszarze tzw. "Dawnej Seleny" na kontynencie Atrei, pod silnymi wpływami zachodnich języków Belan oraz wschodniego języka używanego przez ronańską pustynną kulturę Saharii.

Veltang jest językiem w większości aglutynacyjnym, z bogatym zasobem sandhi, o dużej wariancji dialektalnej.

FonologiaEdytuj

SamogłoskiEdytuj

przednie środkowe tylne
przymknięte i î /i/ ê /ɨ/ u /u/
średnie e /ɛ/ ai /ai/ o /ɔ/ au /au/
otwarte a /a/

î może być analizowane jako alofon ê na końcu wyrazu. W oficjalnej formie nie różni się w wymowie od i, ale zachowuje się inaczej w określonych kontekstach.

SpółgłoskiEdytuj

wargowe wargowo-zębowe dziąsłowe zadziąsłowe tylnojęzykowe krtaniowe
nosowe m /m/ n /n/ ng /ŋ/
zwarte p /p/ b /b/ t /t/ d /d/ k /k/ g /g/
zwarto-szczelinowe c // j //
szczelinowe f /f/ v /v/ s /s/ z /z/ ş /ʃ/ ch /x h /h/
płynne r // l /l/
półsamogłoski w /w/ y /j/

Dopuszczalne zbitki na początku sylaby to pr tr kr. Sylaba może być zakończona jedynie na spółgłoski m n ng r l s ş p t k, ewentualnie zbitki r l + p t k. Dopuszczalne geminaty to mm nn ss şş ww yy ll rr. Wymawiane są one dłużej lub jako podwojone bez dalszych zmian, z wyjątkiem r, które staje się [r:].

W niektórych dialektach, fonologia może wyglądać nieco inaczej, np. dopuszczone mogą być inne spółgłoski w kodzie. Podobnie, niektóre zapożyczenia nie są zgodne z powyższymi fonotaktykami, np. słowo Kuan (nazwa rasy).

SandhiEdytuj

Sandhi, czyli zasady fonologiczne, można podzielić na trzy większe kategorie:

  • Unikanie rozziewu: Spółgłoski dzielą się na długie (a i u ai au) i krótkie (e ê/î o). Spółgłoski długie przed innymi najczęściej zmieniają formę tak, by kończyły się na spółgłoskę, krótkie zaś najczęściej znikają.
  • Asymilację: Wiele spółgłosek podlega całkowitej asymilacji przed innymi spółgłoskami. Inne ulegają asymilacji miejsca artkulacji, np. nosówki przed spółgłoskami zwartymi i afrykatami.
  • Mutacje spółgłoskowe: W konkretnych kontekstach, niektóre spółgłoski ulegają zmianom. Najpowszechniejsze zmiany to prenazalizacja spółgłosek zwartych i afrykat (do mb nd ng nj) po sylabie rozpoczynającej się od spółgłoski zwartej bezdźwięcznej, lub "odwrotna" redukcja podobnych zbitek do spółgłosek zwartych w niekacentowanych sylabach po morfologicznej reduplikacji.

Poza tym, w wymowie oficjalnej veltangu:

  • ê przed y i w wymawiane jest odpowiednio [i] oraz [u].
  • ng między samogłoskami wymawiane jest [ŋg].
  • p t k stojące na końcu sylaby są pozbawione plozji przed innymi spółgłoskami, a przed dźwięcznymi obstruentami mogą być udźwięcznione.

MorfoskładniaEdytuj

RzeczownikiEdytuj

Rzeczowniki we wspólnym są zakończone na -a, -i, oraz dyftongi lub spółgłoski (te, które dopuszczane są w kodzie) - spółgłoski na końcu sylaby mogą ulegać wymianie w przypadkach innych niż mianownik (np. mek - matka, ale meca - matki). Nie istnieje podział pod względem rodzaju. Liczbę mnogą tworzy się przez dodanie przyrostka -a (z zastosowaniem wszelkich zasad sandhi). Istnieją cztery główne przypadki:

  • Mianownik, podstawowa forma rzeczownika.
  • Biernik, oznaczający dopełnienie bliższe i wykorzystywany po niektórych przyimkach.
  • Dopełniacz, oznaczający posiadanie, ale jedynie w sensie dosłownym (już nie np. wykonawstwo czy zawartość).
  • Miejscownik, używany po przyimkach wskazujących na miejsce (jak "w", "do", etc).

Zarówno biernik i dopełniacz oznacza się sufiksem -n, choć w liczbie pojedynczej biernika (i tylko biernika) rzeczowniki zakończone na spółgłoski zamiast tego używają końcówki -e, zaś w liczbie mnogiej u wszystkich rzeczowników i zaimków biernik jest taki sam jak mianownik. Miejscownik oznacza się końcówką -s, za wyjątkiem przypadków, kiedy rzeczowik kończy się na spółgłoskę szczelinową, kiedy to pozostaje niezmieniony w liczbie pojedynczej. Wszelkie sufiksy zawsze stoją po końcówce liczby mnogiej.

Warto zauważyć, że końcówka miejscownika -s jest bardziej klityką niż przyrostkiem, jako że występuje tylko raz na końcu fraz rzeczownikowych (np. i laka ki daras - "w miasteczkach i miastach"), a w formach archaicznych może występować po przyimku (is laka ki dara).

Istnieje też archaiczny przypadek comitativus, stosowany jedynie w literaturze i poezji, tworzony przez końcówkę -ki (np. batki - z ojcem).

Przykładowa odmiana (mek, matka):

l.p. l.m.
nom. mek meca
acc. mece meca
loc. mecîs mecas
gen. mecîn mecan
com. mekki mecaki

W veltangu istnieją rodzajniki określone (l.p. al l.m. la) oraz rodzajnik nieokreślony liczby pojedynczej (ai), stojące przed rzeczownikami policzalnymi. Nazwy własne nie korzystają z rodzajników, z wyjątkiem tytułów, które zapisuje się z myślnikiem (jak np. al-Dar, czyli Miasto). W wymowie potocznej rodzajniki określone obu liczb ulegają skróceniu do 'l po samogłoskach na końcu czasowników i przyimków.

CzasownikiEdytuj

Czasowniki w podstawowej formie trzeciej osoby kończą się na -e w l.p. (na -a w l.m.) i określają zarówno czynności, jak i stan. W osobie pierwszej i drugiej używane są inne końcówki (odpowiednio -u / -au oraz -et / -at). Czas (przeszły, przyszły i (archaiczny) teraźniejszy emfatyczny) oznacza się przez partykułę. Aspekt dokonany oznacza się na czasowniku przez reduplikację lub przedrostek, zaś negację za pomocą dodatkowego prefiksu an-. Jeżeli przed czasownikiem właściwym stoi czasownik modalny lub partykuła, to one przejmują wszelkie oznaczenia (poza aspektem), zaś sam czasownik modalny zgadza się z czasownikiem pod względem liczby i osoby.

Przykład odmiany (veres, widzieć):

l.p. l.m.
1. veru verau
2. veret verat
3. vere vera

Przykład zastowaniu czasowników modalnych, partykuł i sufiksów:

  • vere - widzi
  • anvere - nie widzi
  • ve vere - widział(a)
  • anve vere - nie widział(a)
  • lambe vere - może widzieć
  • lambeve vere - mógł/mogła widzieć
  • anlambe vere - nie może widzieć
  • anlambeve vere - nie mógł/mogła widzieć
  • lambe anvere - może nie widzieć
  • lambeve anvere - mógł/mogła nie widzieć

W veltangu nie występuje podwójna negacja jako taka, ale zdania o charakterze negatywnym, kiedy czasownik jest zanegowany, wykorzystują zaimki pytające w charakterze "nikogo/kogokolwiek". Przykład:

  • Wa man ververu - Widziałem/-am wszystkich (dosł. "ja wszystkich widziałem").
  • Wa ita anververu - Nie widziałem/-am nikogo (dosł. "ja kogo nie-widziałem")

Strona bierna czasownika wyrażona jest partykułą as, np. Nan asve vere ("był(a) widziany/-a"). Charakterystyczne jest zachowanie tej partykuły razem z koniukcją tar (patrz niżej: składnia).

PrzymiotnikiEdytuj

W veltangu przymiotniki, które służą też za przysłówki, są nieodmienne i zawsze kończą się na -ai. Stoją zawsze przed rzeczownikiem / czasownikiem. Nie istnieje czasownik pomocniczy "być", zamiast tego czasowniki w orzeczeniu stają się czasownikami przez dodanie końcówki -e, np. kerai (czerwony) > kerayes (być czerwonym). Wyjątek stanowi stopień najwyższy (patrz niżej).

Przymiotniki posiadają w veltangu dwa stopnie. Stopień wyższy tworzy się przyrostkiem vi i zawsze posiada on znaczenie czasownikowe (np. vikeraye - będący bardziej czerwony). Stopień najwyższy tworzy się przez reduplikację i dodanie rodzajnika określonego al, przy czym zawsze ma on znaczenie rzeczownikowe i łączy się z podmiotem za pomocą czasownika pomocniczego o znaczeniu egzystencjalnym (np. al-kerkerai - najczerwieńszy/-a, aye'l-kerkerai - jest najczerwieńszy/-a).

LiczebnikiEdytuj

Veltang korzysta z systemu ósemkowego. Liczebniki zastępują rodzajnik nieokreślony, a z określonym łączą się, przyjmując sufiks. al, np. aldo (dwa), alkri (trzy). Liczebniki porządkowe wyraża się sufiksem -mai, np. aimai (pierwszy), domai (drugi).

Rzędy ósemek, sześćdziesiątek czwórek i pięciusetek (?) dwunastu oznacza się liczebnikami dal, kal, bal stojącymi po odpowiednim rzędzie i przed niższym, np. dal aiki (8+1, dziewięć), dokal pandal panki (2x64+5*+5, czyli sto siedemdziesiąt trzy). Sufiks -ki stoi w rzędzie jedności w liczbach wyższych od ośmiu.

ReduplikacjaEdytuj

Morfologiczna reduplikacja jest w veltangu wykorzystywana do dwóch celów: do tworzenia aspektu dokonanego od czasowników i do tworzenia stopnia najwyższego przymiotników. W obu przypadkach można mówić bardziej o derywacji niż odmianie, jako że spotyka się też formy bardzo nieregularne.

Podstawowa zasada reduplikacji to reduplikacja pierwszej sylaby i przesunięcie akcentu do tyłu, np. vere - "widzi", ververe - "widział(a)". Przy wyrazach trzysylabowych, których rdzeń kończy się na spółgłoskę długą, spółgłoska ta znika, i tak od batare - "pracuje" (rdzeń: bata) tworzy się batbate (rdzeń: batbat). Kolejna zmiana to wymiana zbitek nosowo-zwartych na samą spółgłoskę zwartą w nieakcentowanej sylabie (i reduplikacja pierwszej bez spółgloski zwartej po nosówce), np. tende - "daje" (rdzeń: tend) i tentede (rdzeń: tented).

Do form nieregularnych należą formy tworzone za pomocą starych, nieproduktywnych już zasad, np. maşşêye - "zabija" (rdzeń: maşşi) i marmaşşe (rdzeń: marmaşş), jak i formy kompletnie nieregularne, np. aye - jest (rdzeń: ai) i êye - "był(a)" (rdzeń: i). Można tu dodać, że ta druga forma jest wykorzystywana w sensie czasu przeszłego niezależnie od aspektu dokonanego/niedokonanego (zamiast na aye).

SkładniaEdytuj

Porządek zdania oznajmującego to podmiot - orzeczenie - reszta, wyjątek od tego stanowią jednak zaimki, które stają przed czasownikiem. Charakter zdania pytającego w rodzaju "tak/nie" nadaje się przez postawienie na początku czasownika. W zdaniach pytających z wyrazami pytającymi, wyrazy te najczęściej stoją na początku frazy.

Zdania podrzędne w charakterze dopełnienia niemal zawsze wprowadza się koniunkcją ("komplementyzerem") tar (dla zdań pytających - itar). Jako że koniunkcja ta jest nieodmienna, jeżeli stoi po niej stoi podmiot, to zwykle poprzedzająca fraza rzeczownikowa ma chatakter dopełnieniowy. Jeżeli natomiast po koniukcji występuje czasownik w stronie biernej, strony biernej nie oznacza się na czasowniku, ale na koniunkcji, i przybiera ona postać astar.

  • Al nal, tar nan vere - Osoba, która go/ją widzi
  • Al nal, tar na vere - Osoba, którą on/ona widzi
  • Al nal, astar na vere - Osoba, która jest przez niego/nią widziana

Próbka pismaEdytuj

Poniższa próbka jest nieco przestarzała. W veltangu występują dwa podstawowe standardy pisma, północny i południowy. Pismo północne, wykorzystywane w Al-Dar i przez mankarów cechuje się bardziej wyrazistą formą przejętą z maszyn do pisania, pismo południowe natomiast bardziej przypomina kursywę i posiada zmienione lub nowe formy dla niektórych liter.

Script2


Ad blocker interference detected!


Wikia is a free-to-use site that makes money from advertising. We have a modified experience for viewers using ad blockers

Wikia is not accessible if you’ve made further modifications. Remove the custom ad blocker rule(s) and the page will load as expected.

Więcej z Fandomu

Losowa wiki